Devrimci bir eylem: Tişörtler dışarı!

Devrimci bir eylem: Tişörtler dışarı!

Asi, devrimci, ötekinin üniforması ve kesinlikle dünyaya kim olduğunuzu söylemenin en basit yolu. Karşınızda tişörtlerin mütevazı bir başlangıçtan, her prototipte insanın dolabına sızmayı başaran hikayesi.

Yazı: Simay Engür

19’uncu yüzyılın sonlarında tişört, İngiliz denizcilerin üniformalarının altına giydiği iç çamaşırları olarak biliniyordu. İngiliz Kraliyet Donanması’nın izniyle bazen güvertede çalışırken de giyebiliyorlardı. Amerika’da da durum farklı değildi, erkeklerin iç çamaşırı olarak kullandığı; özellikle işçi sınıfınınsa zaman zaman hafta sonu izinlerinde ‘sendika üniforması’ misali üzerine giydikleri kimlikleriydi. İkinci Dünya Savaşı’yla birlikte tişörtün alt kültürü temsil eden maskesi, yerini kahramanlık mertebesine bıraktı. Amerikan askerlerinin savaş sırasında ve sonrasında çekilen tişörtlü fotoğrafları, ona kahramanlık atfedilmesine sebep oldu. Hal böyle olunca tişört, bugünkü cinsiyetsiz tavrının tam zıttı bir surette son derece erkeksi çağrışımlar ablukasıyla çevrelenmişti. Tişörtün iç giyimden dış giyime geçmesi, arzu tramvayının mutlak durağı Hollywood’da gerçekleşti. 1950’lerden itibaren özellikle Marlon Brando’nun stili beyaz tişörtleri kucaklıyordu; ancak ne var ki hala kadınların uzağında, testosteronla eşleştiriliyorlardı.


james dean (1955)

Hollywood ekolü
1951 yapımı A Street Named Desire filmindeki stiliyle Marlon Brando, devrimin ateşini fitilledi. Tişört artık asiydi; çünkü geçmişte yalnızca bir iç çamaşırıydı. Tabuların yıkılışında Brando’nun etkisi azımsanmayacak olsa da; tişörtün bugünkü itibarı James Dean’le şekillendi. 1955 yılını sallayan Rebel Without a Cause filminde Jim Stark olarak karşımıza çıkan Dean, deri ceketi ve beyaz tişörtüyle modaya vazgeçilmez bir ekol kazandırmış oldu. Tişört giymek artık son derece cool ve yıkıcı bir etkiye sahipti. Politik yıkıcılığı, eskiden tek bir sınıfı göğüsleyen gururlu geçmişinden geliyordu. 1960’lı yıllardan itibaren serigrafi teknolojisindeki gelişmelerle birlikte baskılı tişörtler son derece popüler hale geldi. Serigrafiyi popülerleştiren bir diğer isimse Andy Warhol oldu. Baskı artık sanat ve gündelik hayat arasındaki ince çizgiye mal olmuştu ve bu da baskılı tişörtlere talebi artırıyordu. Amerika’da tişört artık ne yalnızca işçilere ve askerlere ne de film yıldızlarına aitti…


Jane  Birkin, Serge Gainsbourg/1976

Mesaj kaygıları
60’ların Amerika’sının özgür yüzünde tişört artık sokağa çıkmayı başarmışken; İngiltere’de hala yaygın değildi. Ancak İngiliz tasarımcı Barbara Hulanicki statükoyu bozmaya niyetliydi, tişörtü modaya duyarlı gençlere pazarlamayı kafasına koydu. 1964 yılında kurduğu ünlü Biba markasıyla birlikte, tişört İngiltere’de de yaşam tarzının bir parçası oldu. Biba’nın müdavimleri arasında Twiggy, David Bowie, Bianca ve Mick Jagger da vardı. Bu defa da dünyaca ünlü rock yıldızlarıyla eşleştirilen tişörtler müzik festivallerinin üniforması haline geldi. Özellikle 70’lerde sanatçı John Pasche’nin tasarladığı Rolling Stones logolu tişörtler yükselişteydi. Aynı yıllarda New York Times, tişörtün kuvvetli bir mesaj aracı olarak kullanıldığına dair bir makale yayınladı. Belirli bir kültürel hareketin ya da grubun mesajını üzerinizde taşıyabileceğiniz boş bir tuval halini alıyordu. 1984 yılında moda tasarımcısı Katharine Hamnett’in dönemin İngiltere başbakanı Margaret Thatcher ile görüşmeye nükleer karşıtı slogan içeren bir tişörtle gitmesi, tişörtlerin politik göndermelerle flörtünün en parlak anlarından oldu. Ayrıca yine Hamnett’in tasarladığı ‘Choose life’ sloganlı tişörtse dönemin en ikonik kıyafetlerindendi. Günümüzde de politik ve çevreci meseleleri göğüsleyen sloganların yaratıcısı Vivienne Westwood, o yıllarda da tişörtün devrimci yüzünün temsilcilerindendi. Mesaj kaygısı ve tişörtün en çarpıcı buluşmalarından bir başkasıysa, sokak sanatçısı Keith Harring’in AIDS farkındalığı için tasarladığı tişörtlerdi. Yankı uyandırıyorlardı çünkü ünlü sanatçının kendisi de 1990 yılında AIDS’ten hayatını kaybetti. Hem giyenler hem de yaratanlar göz önünde bulundurulduğunda, tişörtler artık testosteron etkisinden ayrılıp bütünüyle cinsiyetsiz, sınıfsız ve en saf haliyle demokratik bir giysi halini aldı.


Margaret Thatcher, Katharıne Hamnett/1984